De clavioline 

Misschien zullen jullie je afvragen wat een clavioline is. Nou dan moet je zeker even doorlezen.

Afgelopen weekend zijn wij naar het Museum van de 20^ste eeuw in Hoorn geweest. Dat was niet de eerste keer, maar zeker de vierde keer. De reden dat wij er dit keer heen gingen had te maken met de tentoonstelling “De tastbare DDR” (maar daarover meer in de volgende blog).

Het Museum van de 20e Eeuw is een museum in Hoorn. In het museum worden interieurs en voorwerpen uit de periode 1900 tot circa 1980 getoond, variërend van speelgoed, huiskamers, keukeninrichtingen, klaslokaal, kantoorapparatuur tot beeld- en geluidsapparatuur. Het is een waar Feest der Herkenning. Je ontdekt leuke voorwerpen van vroeger, maar leert ook over armoede, hard en lang werken en eenvoudige woonomstandigheden. Met andere woorden een aanrader.

Het Museum toont in een groot aantal vaste opstellingen de vele ontwikkelingen in de twintigste eeuw, maar heeft in drie zalen ook steeds wisselende exposities, zoals momenteel eentje over Telekids en de eerder genoemde “De tastbare DDR”. Zoals gezegd, daarover in een volgende blog meer.

Ondanks het feit dat her niet ons eerste bezoek was, ontdekte ik in de vaste collectie een voor mij volslagen onbekend instrument, namelijk de Clavioline. Als muzikant ben je dan uiteraard meteen enthousiast en wil je meer van zo’n instrument weten. Dus zo gedacht en zo gedaan!

De clavioline is een elektronisch toetsinstrument , een voorloper van de analoge synthesizer. Het is uitgevonden door de Franse ingenieur Constant Martin in 1947.  Het instrument bestaat uit een keyboard en een aparte versterker en speaker unit. Het toetsenbord beslaat gewoonlijk drie octaven en heeft een aantal schakelaars om de toon van het geproduceerde geluid en effecten te veranderen en toe te voegen.

Er zijn verschillende modellen van de Clavioline gemaakt door o.a. Selmer in Frankrijk en Gibson in de Verenigde Staten  in de jaren vijftig.

De clavioline is gebruikt op een aantal opnames in zowel populaire muziek als film. Samen met de Mellotron was het één van de toetsinstrumenten die rock- en popmuzikanten in de jaren zestig voor de komst van de Moog-synthesizer prefereerden . Zo gebruikte Del Shannon het instrument in " Runaway " en " Hats Off to Larry " (1961) .

 The Beatles gebruikten een clavioline op "Baby, You're a Rich Man", die in juli 1967 werd uitgebracht als de B-kant van hun single "All You Need Is Love". John Lennon bespeelde het instrument op zijn hobo-setting en creëerde een exotisch geluid dat doet denken aan een Indiase shehnai. Nederlands bekendste Beatles coverband ‘The Analogues’ zijn in het bezit van een clavioline en gebruiken hem ook daadwerkelijk bij optredens.

Het meest bekend is echter het in 1962 opgenomen en door de Engelse Joe Meek geproduceerde instrumentale nummer “Telstar” van ‘The Tornados’ waar de clavioline het hoofdinstrument is, evenals overigens de B-kant van de single, "Tropenkoorts". Ik zou zeggen luister, huiver en geniet van het geweldige geluid van de clavioline!

Link ‘Baby, You're a Rich Man’: https://www.youtube.com/watch?v=ugZwAJIKXAQ

Link ‘Telstar’: https://www.youtube.com/watch?v=WPDvsLSnUGc

Op zoek naar Vivian Maier

Op de een of andere manier werd mijn aandacht op 30 oktober 2014 getrokken door een vooraankondiging van de Close Up documentaire ‘Op zoek naar Vivian Maier’ . Het ging over een vrouw die jaren als kindermeisje voor rijke families in Chicago had gewerkt, maar wiens echte belangstelling uit ging naar de fotografie. Ze met haar Rolleiflex circa honderdduizend foto's van het straatleven in Amerika. Na haar dood in 2009 werd Maiers archief op een veiling ontdekt en tegenwoordig geldt ze als een belangrijke fotografe. 

Mijn belangstelling was gewekt en op 30 oktober 2014 zat ik dan ook vol aandacht voor de tv. Ik heb hem daarna nog een aantal keren bekeken. Mijn interesse en bewondering voor Vivian Maier had een structureel karakter gekregen.

Vivian Maier werd 1 februari 1926 geboren in de VS als dochter van een Franse moeder en Oostenrijkse vader. Haar ouders verdwenen vroeg uit haar leven en dus moest ze snel op eigen benen staan. Vanaf 1951 begon ze als nanny te werken en bleef dit voor de rest van haar leven doen. Maar haar passie was de fotografie. Zij fotografeerde haar hele leven en nam meer dan 150.000 foto's, zonder dat iemand uit haar omgeving ooit het resultaat hiervan zag. Haar werk werd pas na haar dood op 21 april 2009 ontdekt toen een doos met negatieven op een lokale veiling werd aangeboden en vervolgens direct een wereldwijd sensatie veroorzaakte. Het indrukwekkende oeuvre van Maier kan zich meten met beroemde tijdgenoten.

Bij een welgestelde familie in Chicago bij wie ze in 1956 introk, kreeg Maier haar eigen badkamer, die haar eerste eigen donkere kamer werd. Toen de kinderen volwassen werden in de jaren ’70, was Maier gedwongen werk te zoeken bij andere families, zodat ze haar filmmateriaal niet meer kon ontwikkelen en de filmrolletjes zich begonnen op te stapelen. Financiële zorgen en het gebrek aan een vast dak boven haar hoofd leidden ertoe dat Maier haar camera uiteindelijk definitief moest neerleggen en haar spullen in een opslag belandden. Haar fotografische archief raakte langzaam in de vergetelheid, totdat het wegens wanbetaling werd geveild. Pas nadat het in bezit kwam van de Amerikaanse verzamelaar John Maloof, die het nader liet onderzoeken, werd de ongelooflijke kwaliteit van haar werk duidelijk.

Haar fotografische werk concentreerde zich op sociale onderwerpen: het straatleven, minder bedeelden en immigranten. Ze experimenteerde steeds meer met kleurenfilm en dit kleurenwerk is nu uitgangspunt voor de expositie ‘Vivian Maier – Works in color’ die van 1 juni t/m 13 september 2020 in Foam te Amsterdam te bewonderen is. Een aanrader!

Maar natuurlijk kan het zijn dat je je niet laat meevoeren met mijn enthousiasme over haar werk. Dan zou ik zeggen bekijk dan eens de documentaire ‘Op zoek naar Vivian Maier’. Deze kun je vinden via de link: https://www.npostart.nl/close-up/30-10-2014/AT_2022927

Ben benieuwd wat jullie van Vivian Maier haar werk vinden.

Fryslân’s soan 10 -  Jan mei de pet

Het slotlied uit het programma ‘Fryslân’s soan’ over leven werk van Pieter Jelles Troelstra. De strijd gaat nog steeds verder. Want nog te vaak krijgen minder bedeelden klappen als er bezuinigd moet worden. Of vliegen zij er als eersten er uit als er ontslagen vallen. Daarom is de arbeidersstrijd een structurele strijd om dat soort van onrecht tegen te gaan. Jan met de pet is nog te vaak de dupe en het slachtoffer! Daar moet tegen gestreden worden, of zoals Pieter Jelles dat zelf zei: Ik moet! Het is mijn roeping!”

Je kunt ‘Jan mei de pet’ beluisteren en/of downloaden via: https://youtu.be/VkFt25GfRnU

Alle liedjes van ‘Fryslân’s soan’ kun je vinden op youtube:

De arbeider anno 1860 – https://www.youtube.com/watch?v=KN4_cI79rsk

Unbesoarge - https://www.youtube.com/watch?v=mv92czLBVFA

Alde Foekje fan Heech – https://www.youtube.com/watch?v=To2QXBIjavY

De brek – https://www.youtube.com/watch?v=2XmPE7444ww

De tolve apostels – https://www.youtube.com/watch?v=xmKAqoOgi5I

Nynke fan Hichtum – https://www.youtube.com/watch?v=kojNRP9zJPw

Revolúsje – https://www.youtube.com/watch?v=N1GwyEIEBzc

Tinkskriften – https://www.youtube.com/watch?v=hP5NqN5znEY&t=56s

Jan mei de pet - https://youtu.be/VkFt25GfRnU

De Wim Beckers Groep bestond uit:

Marijke Veenstra: zang

Wim Beckers: zang en gitaar

Cees Bouma: bayan, accordeon, banjo en gitaar

Bart Wijnen: fluiten

Jan Ottevanger: basgitaar en tuba

Gastspeler: Ritske Tjallingii: cello

 Productie: Nanne Kalma en de band

Techniek: Joop van der Linden Face Sound Lemmer

Distributie: Wobbe van Seyen Universe Productions Ljouwert

Hoesontwerp: Marja Dijkstra

Foto’s Wim Beckers Groep: Evert Bruinsma

Ter nagedachtenis aan Bart Wijnen (13/2/1957 – 31/8/2015)

Geraadpleegd:

-       Pieter Jelles Troelstra – Het leven van een strijder (Pieter Terpstra)

-       Mijn vader Pieter Jelles (Jelle Troelstra)

-       Documentaire over de vergissing van Troelstra (Andere Tijden)

-       FLMD Leeuwarden (diverse bronnen)

-       Fryslan’s soan – LP/CD (Wim Beckers Groep)

Fryslân’s soan 9 -  Tinkskriften

Na zijn afscheid op 19 september 1925 van de actieve politiek ging Pieter Jelles niet op zijn lauweren rusten, maar besloot zijn memoires te gaan schrijven. Hij kreeg daar hulp bij van Wiardi Beckman. Hij noemde zijn memoires Gedenkschriften (Tinkskriften).

Het bevatte een viertal boeken, Wording (1860-1890), Groei (1892-1905), Branding (1905-1914) en Storm (1915-1930).

Wording: In dit eerste boek zegt hij dat hij de behoefte voelt om zijn zelfbezinning en innerlijke wording te gaan onderzoeken. En zo beschrijft hij zijn jeugd, opleiding, studentenleven, karaktervorming, huwelijk en tot slot zijn levenskeuzes.

Groei: Beschrijft de keuze die Pieter Jelles maakt om samen met elf andere geestverwanten de SDAP op te richten, zich daar mee losmakend van Domela Nieuwenhuis. Eveneens aandacht voor de bekende Hogerhuis zaak waar drie broers ten onrechte werden veroordeeld en die door Pieter Jelles werden verdedigd. Maar ook zijn intrede in de Tweede Kamer en de groei die hij en de partij doormaakten.

Branding: Dit deel beschrijft de dreiging van de Eerste Wereldoorlog waardoor menig internationaal ideaal ter discussie kwam te staan of teniet werd gedaan. Het internationaal socialisme stond onder grote druk. Maar ook is er aandacht voor het privé leven van Pieter Jelles, waar in hij o.a. verteld dat zijn eerste vrouw wegens ziekte een tijdje opgenomen is geweest, waarbij de beide kinderen, Dieuwke en Jelle,  een tijdje elders verbleven.

De wereld bevond zich in een branding.

Storm: De door Troelstra uitgeroepen revolutie was ogenschijnlijk op niets uitgelopen, maar had wel degelijk zijn uitwerking voor het politieke landschap van toen. Zo ging de regering het algemeen vrouwenkiesrecht invoeren en werden er meerdere sociale wetten aangenomen. Niet dat men overtuigd was van nut en noodzaak, maar eigenlijk ingegeven door de angst dat anders de monarchie en bestaande machtsverhoudingen wederom onder spanning zouden komen te staan. Het laatste gedeelte is geschreven door de eerder genoemde Wiardi Beckman . Pieter Jelles Troelstra overleed op 12 mei 1930.

Het lied ‘Tinkskriften’  kun je beluisteren en downloaden via: https://youtu.be/hP5NqN5znEY

Wordt vervolgd: dinsdag 19 mei met de laatste aflevering – Jan mei de pet

Fryslân’s soan 8 -  De revolutie! In de herfst van 1918 heerst er chaos in heel Europa. In de oorlog zijn miljoenen doden gevallen. En terwijl de regeringen vredesonderhandelingen voeren, gaan overal de massa’s de straat op: ze hebben honger en eisen genoegdoening voor de ellende van de afgelopen jaren. Vooral in de Habsburgse monarchie en het Duitse Rijk, de grote verliezers in de oorlog, is de onrust groot. Maar ook in landen als België en Engeland zijn er rellen. En aan Nederland, dat als neutraal land niet aan de gevechtshandelingen meedeed, gaat de onrustige stemming evenmin voorbij. Nederland is ondergedompeld in malaise. Er heerst grote werkloosheid en een enorm tekort aan levensmiddelen. In de grote steden wordt honger geleden. Tot overmaat van ramp waart de Spaanse griep rond die duizenden slachtoffers vergt. Door de prijsopdrijving van voedingsmiddelen en andere primaire levensbehoeften was het besteedbaar inkomen van de mensen onderin de samenleving volledig uitgehold. En in die jaren was bijvoorbeeld gedwongen huisuitzetting van mensen die de huren niet konden betalen aan de orde van de dag. En waar honger en onvrede heersen, ligt de revolutie op de loer. Dat was in 1917 al gebeurd in Rusland, in de herfst van 1918 gebeurt het in Duitsland, en even denkt men dat het ook in Nederland gaat gebeuren. 

Troelstra meende dat de socialistische revolutie ook in Nederland kon plaatsvinden, daar er veel onrust in de politiek bestond. Hierin vergiste hij zich. Weliswaar was er commotie rondom de persoon van generaal Snijders, maar dit had niet het karakter van een constitutionele crisis. Door een gebrek aan organisatie en doordat er al vrij snel een tegenbeweging ontstond die wel goed georganiseerd was, liep de poging tot revolutie met een sisser af. Dit wordt de Vergissing van Troelstra genoemd. De naam is ontleend aan de essentiële rol die Pieter Jelles Troelstra tijdens de poging tot revolutie speelde. De poging duurde bijna een week, van 9 november tot 14 november, die destijds De Roode Week werd genoemd. Maar was alles dan voor niets geweest? Nee zeker niet, want er was zeker een stuk bewustwording ontstaan. Bovendien was het voor de zittende (conservatieve) regering reden om o.a. het geëiste vrouwenkiesrecht en andere sociale wetten in te voeren. Het lied ‘Revolúsje’ kun je beluisteren en downloaden via: https://youtu.be/N1GwyEIEBzc
 Wordt vervolgd: zondag 17 mei de volgende aflevering – Tinkskriften

Fryslân’s soan 7 -  Nienke fan Hichtum

Sjoukje Bokma de Boer, geboren op 13 februari 1860, was de vijfde en jongste dochter van Albertus Minderts Bokma de Boer en Dieuwke Jans Klaasesz. Bokma de Boer was een vrijzinnig predikant. Van haar vader erfde Sjoukje haar talent om verhalen te vertellen.

Het lied ‘Nynke fan Hichtum’ kun je beluisteren en downloaden via: https://youtu.be/kojNRP9zJPw

In 1885 verloofde Sjoukje Bokma de Boer zich met Pieter Jelles Troelstra, die in Groningen rechten studeerde. Ze trouwden in 1888 en kregen twee kinderen, Dieuwke en Jelle. Troelstra werkte mee aan de oprichting van een Fries literair tijdschrift, For hûs en hiem, waaraan ook Sjoukje meewerkte. Ze verzorgde onder andere de kinderrubriek. Als pseudoniem gebruikte ze de naam ‘Nienke van Hichtum’. ‘Nienke’ was vermoedelijk afgeleid van een vrouw die vroeger aan Sjoukje verhalen had verteld. Waarschijnlijk is: ‘Van Hichtum’ afgeleid van het gelijknamige dorpje ten noorden van Bolsward. Troelstra zelf wilde graag een belangrijk Fries dichter worden en werd hierin gesteund door Sjoukje. Al snel echter werd Troelstra gegrepen door de politiek en sloot hij zich aan bij de Socialistische Beweging. Ook Sjoukje was door de tijdgeest gegrepen en omarmde de principes van de beweging.

Troelstra raakte echter meer en meer betrokken bij de politiek en vond dat zijn vrouw thuis moest blijven om voor de kinderen te zorgen. Zij zag met lede ogen dat haar opgebouwde zelfstandigheid en eigen creativiteit afbrokkelde. Ook het gezinsinkomen ging achteruit en tussen 1891 en 1897 hadden de Troelstra’s moeite om de eindjes aan elkaar te knopen. In dat laatste jaar werd Pieter Jelles Troelstra lid van de Tweede Kamer voor het kiesdistrict Tietjerksteradeel Sjoukje bleef schrijven en probeerde met de kinderboeken en journalistiek werk het inkomen aan te vullen. In 1900 ging Troelstra vanwege de Hogerhuis affaire een maand de gevangenis in. In die tijd schreef Sjoukje Afke's Tiental over een familie van straatarme landarbeiders. Het zou haar wereldberoemd maken.

Bokma de Boer bleef ondanks haar kwakkelende gezondheid en haar drukke huishouden trouw aan het socialisme. Ze werkte mee aan het socialistische dagblad Het Volk en recenseerde kinderboeken voor Het Kind. Voor haar gezondheid verbleef Sjoukje voor langere tijd in het buitenland. In 1906 werd Pieter Jelles na de dood van zijn vader, directeur van de verzekeringsmaatschappij Neerlandia. In die tijd kreeg Troelstra ook een relatie met de huishoudster van het gezin. Uiteindelijk leidde dit alles tot een scheiding in 1907 tussen Sjoukje en Pieter Jelles.

Sjoukje Bokma de Boer leed zwaar onder de scheiding, maar met behulp van haar zoon Jelle wist zij de crisis te overwinnen. Hoewel ze niet deelnam aan de vrouwenstrijd of op een andere manier op de barricade stond, bleef ze het socialisme trouw. Ze overleed in 1939.

Wordt vervolgd: vrijdag 15 mei de volgende aflevering – De revolúsje!

Fryslân’s soan 6 -  De 12 apostels

Pieter Jelles Troelstra ging zich als advocaat steeds meer inzetten voor arbeiders die onrecht werd aangedaan. Dat deze zaken weinig of geen inkomsten opleverden deerde hem niet: Ik moet! Het is mijn roeping! Zoals hij tegen zijn vader had gezegd.

Pieter Jelles had in Leeuwarden een contract gesloten met de jonge socialistische advocaat Bleckman. Deze stelde voor het advocatenkantoor te verhuizen naar Amsterdam. Troelstra voelde daar wel voor omdat men hem in Friesland steeds meer dwars ging zitten.

En zo vertrok hij in 1893 vol goede moed en strijdlust naar Amsterdam. De dichter in hem was al gezwegen, de strijder vocht niet meer voor de volkstaal, mar voor de verheffing van een miljoen tellende volksklasse. Uit een provincie met wijde verten kwamen Pieter Jelles en zijn gezin in een stad met oude, statige huizen en grachten, waar de weelde door een klein gedeelte gekend was, maar het grootste deel van de bevolking vaak onder erbarmelijke omstandigheden moet leven en werken.

Een andere grote naam binnen de socialistische beweging van toen was Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Deze voormalige predikant kon bulderend het grootkapitaal verfoeien. Liefkozend werd hij in Friesland ‘ús ferlosser’ genoemd. Domela was de voorman van de Sociaal-Democratische Bond (SDB). Dat was ook de partij waar Pieter Jelles zich in eerste instantie aangetrokken toe voelde. Echter mede omdat Domela steeds verder de anarchistische kant uit ging, besloten een twaalftal heren, men noemde ze de twaalf apostelen, een andere weg te kiezen.

Deze twaalf apostelen waren de oprichters van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP). De SDAP was een Nederlandse politieke partij van voor, tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog. De SDAP werd op 26 augustus 1894 opgericht in Zwolle als alternatief voor de Sociaal-Democratische Bond (SDB) van Domela Nieuwenhuis.

De twaalf apostelen waren: Levie Cohen, Jan Antoon Fortuijn, Adriaan Gerhard, Frank van der Goes, Willem Helsdingen, Henri Hubert van Kol, Henri Polak, Jan Schaper, Hendrik Spiekman, Pieter Jelles Troelstra, Helmig Jan van der Vegt en Willem Vliegen

Het lied ’12 apostelen’ is te beluisteren en te downloaden via: https://youtu.be/xmKAqoOgi5I

Wordt vervolgd: woensdag 12 mei de volgende aflevering – Nynke fan Hichtum